12 – 20 YAŞ ARASI (ADOLESANLARDA) PERİYODİK

MUAYENE, KONTROL ve DANIŞMANLIK

Sağlıklı bir yaş grubu olarak bilinmelerine rağmen adolesanların da kendilerine has mortalite ve morbidite sebepleri vardır.  Adolesanların başlıca ölüm nedenleri; kazalar, cinayetler, intiharlar büyük ölçüde adolesan çağa özgü risk alma davranışlarıyla ilişkilidir, dolayısıyla önlenebilecek nedenlerdir. Adolesanlardaki morbidite ve mortalite, yönlendirme ve belirli beceriler kazandırma yoluyla belli ölçüde düşürülebilir.

           Öykü, FM, Lab. ve Tanı işlemleri:

Gelişim ve aile öyküsünü de kapsayan eksiksiz tıbbi öykü, adolesan sağlık bakımının temel öğesidir. Her türlü kaygının görüşülmesine yeterince zaman ayırmak önemlidir. Hekim ayrıca cinsellik ( psiko - seksüel evresine uygun düşen ve yanlılık taşımayan sorular ), alkol ve madde kullanımı, tütün kullanımı, beslenme ve egzersiz, kazalardan korunma, aile, okul, iş hayatı ve toplumsal çevreye ilişkin özgül sorular sormalıdır.      

Fizik muayene, adolesanlarla normal puberte sürecini tartışmak ve gençleri bedenleriyle daha barışık olmaları için desteklemek ve bilgilendirmek açısından mükemmel bir fırsat sunar. Tanner evrelendirmesinin seyri farklı olabilir ancak kız çocuklarda 14 yaşına kadar meme tomurcuklarının gelişmemesi, erkek çocuklarda da 15 yaşına kadar testislerin hiç büyümemesi durumunda sürecin izlenmesi gerekir.

Adolesan çağda meme kanseri insidansının düşük olmasına karşın, kendi kendine meme muayenesi genç kadınların gelecekteki yaşamlarında yararlı olabilecek bir alışkanlıktır. Genellikle erkek adolesanlara özellikle kriptorşidizm ya da atrofik testis öyküsü olanlara kendi kendine testis muayenesinin öğretilmesi de önerilmektedir.

Cinsel olarak aktif adolesan kızlarda 18 yaşından büyük genç kızlarda pap yayması ve cinsel yolla bulaşan hastalıklara yönelik uygun tarama testleri yapılmalıdır.               

Adolesanlarda 85 mmHg üstü diastolik kan basıncı, 140 mmHg üstü sistolik kan basıncı izlenmelidir.

Fizik muayene; kuşkulu lezyonlar açısından derinin bütün bölümlerini inceleme, güneşten kaçınma ve güneşten koruyucuları kullanma konularında gençlere yol gösterme olanağı sağlar.

Gebe olmayan adolesanlarda rutin Hb ya da Htc taraması tartışmalıdır. Ancak Amerikan Pediatri Akademisi adet gören bütün adolesan kızlarda en az bir ölçüm yapılmasını önermektedir.

Adolesanlarda rutin serum kolesterol ölçümünün de tartışmalı olmasına karşın birçok grup aile öyküsünde erken yaşta kardiyovasküler hastalık ya da hiperkolesterolemi bulunan adolesanların taranmasını önermektedir. 

Danışmanlık

Bir gence yararlı bilgi ve öneriler sunabilmek için, gelişme sürecinin hangi evresinde olduğunu ve içinde yaşadığı kültürel, toplumsal ve ekonomik ortamın özelliklerini kavramak büyük önem taşır.

Genç adolesanlar genellikle anne – babaları ya da vasileriyle birlikte yaşarlar ve hekimlere çoğu zaman onlarla birlikte gelirler. Ancak güven verici ve açık bir doktor – hasta ilişkisi yaratmak açısından gizliliğe uymak hayati önem taşır.

Adolesanlar cinsellik ya da madde kullanımı gibi hassas konularda anne – babaların yanında görüşmeye yanaşmayabilirler. Bu nedenle tıbbi vizitin en azından bir bölümünde anne – baba odadan çıkartılmalıdır.

Hekim adolesanları belirli konularda anne – babalarına açılmaya özendirebilir, ancak onların onayı olmadan hiçbir sırrı anne – babayla paylaşmayacağını açıkça belirtmelidir. Buna karşılık kendilerine ya da başkalarına zarar verme gibi gizlilik ilkesinin geçersiz olacağı durumların da açıklığa kavuşturulması gereklidir.

Adolesanlarla ilgilenen hekimler, eğitim ve rehberlik desteğiyle anne – babalara da yardımcı olabilirler.

            Kazalardan korunma

Adolesanlar motorlu araçlarda her zaman emniyet kemeri takmaya teşvik edilmelidir. Ayrıca gençlere, alkol ve diğer maddelerden korunma ve içki içmiş ya da içen bir kişinin kullandığı arabaya binmeme öğüdü verilmelidir. Hekim, bir başkasının kullandığı arabaya binmenin tehlikeli olabileceğini hisseden gencin, cezalandırılma endişesi taşımaksızın anne – babasından eve dönüş için yardım isteyebileceği bir ortam oluşması konusunda gençleri desteklemelidir. Hekimin, bisiklete binerken ya da patenle kayarken başlık kullanmasını teşvik etmesi gerekir.

            Şiddetten korunma

Şiddetin karmaşık ve kapsamlı bir toplumsal konu olmasına ve nedenlerinin birçok etmene bağlı ve tartışmaya açık olmasına karşın, adolesanlarla görüşmede konunun bazı yönlerini gündeme getirmek yararlıdır. Aile içi istismar vakalarının yüksek insidansı göz önüne alındığında bu konuda gençlere doğrudan soru yöneltilmesi çok önemlidir. Adolesanlara ateşli silah edinebilme olasılığı ve buna bağlı tehlikeler konusunda soru sormak, ayrıca sorunları çözme yolları ve olası alternatifler üzerine gençlerle tartışmak yararlı olabilir. 

           Cinsellik

Hekim, cinsel davranışların yargılayıcı ve ürkütücü olmayan bir ortamda görüşülebilmesi olanağını yaratmalıdır. Erken yaşta cinsel ilişkiye başlamanın sonuçları ve gebelikten korunma seçenekleri konusunda adolesanlara danışmanlık yapılmalıdır.

Adolesanların bir kısmı cinsel yönelimleri konusunda önemli güçlükler yaşıyor olabilir. Toplumsal damgalanma nedeniyle bu gençler kendilerini yalnız ve depresif hissedebilirler; bu da çoğu kez intihar riskiyle karşı karşıya gelmelerine yol açar. Hekimin soruları belirli bir cinsel yönelimi ima etmeyen açık uçlu sorular olmalıdır. Örneğin; hekim genç bir erkeğe bir kız arkadaşı olup olmadığını sormak yerine, yakınlık duyduğu bir kişi olup olmadığını ve bu kişiyle arkadaşlığının duygusal mı yoksa cinsel mi olduğunu sorabilir.

          Çevre ve ruh sağlığı

Bir adolesanın içinde yaşadığı çevrenin farklı boyutlarının ( ev, okul, iş ortamı, arkadaşlar ) ayrı ayrı soruşturulması yararlı bilgiler sağlayabilir ve üzerinde durulacak konulara açıklık getirebilir. Adolesanlara kendilerini nelerin üzdüğü, depresif duyguların üstesinden nasıl geldikleri ve hatta intiharı hiç akıllarından  geçirip geçirmedikleri konusunda doğrudan sorular yöneltilmelidir.

         Alkol, madde ve tütün

Adolesanlara sigara, alkol ve madde kullanımı konuları doğrudan sorulmalıdır. Çalışmalar, adolesan çağda sigaraya başlamayan insanların bu alışkanlığı daha sonra pek edinmediklerini göstermiştir.

          Diyet ve egzersiz

         Diyetin, koroner arter hastalığında ve kanserde ( kolon, meme, prostat ve diğer bazı kanserlerde ) rol oynaması ve çocukluk döneminden kalma yeme alışkanlıklarının erişkinlik döneminde de etkisini sürdürmesi nedeniyle adolesanlara düşük yağ ve yüksek lif içerikli diyetin yararı anlatılmalıdır.

Adolesan çağda obesitenin ve yeme bozukluklarının yaygın olması nedeniyle adolesanlara beden imajı, kalori alımı ve gerektiğinde diyet yapma konusunda gerekli bilgiler verilmelidir.

 12-17 yaş grubunda günlük örnek  beslenme planı

Adolesanlar düzenli bir biçimde güvenli egzersizler yapmaya özendirilmelidir. Puberte gelişiminin Tanner 5 evresine varmasına kadar ağır halter ve vücut geliştirme çalışmalarından kaçınılmalıdır.

İmmünizasyon

Adolesan immünizasyon şeması

İçerikler hakkında daha fazla bilgi için draergin@mynet.com adresine yazabilirsiniz.